مقدمه: 

صورتهای فلکی در واقع تصویری از خدایان ، جانوران و قهرمانان افسانه ای هستند که مردم مشرق مدیترانه در حدود 4500 سال پیش تقسیم بندی کردند و به هر یک نامی نهادند. البته تمام 88 صورت فلکی که اکنون وجود دارد را همان مردم تقسیم بندی نکردند چون آنها فقط آسمان نیمکره شمالی را می دیدند . در نتیجه بیشتر صورت های فلکی جدید متعلق به نیمکره جنوبی هستند . تا زمان بطلمیوس ، ستاره شناس یونانی الاصل اسکندری که حدود 150 سال بعد از میلاد می زیست فقط 48 صورت فلکی بود . علت اینکه بعد از آنها منجمان آینده تصمیم گرفتند کار تقسیم بندی آسمان را برای تعیین صورت فلکی ادامه دهند این بود که این کار باعث شود تمام اجرام آسمانی و ستارگان جزء صورت فلکی باشند و جای خالی در آسمان نماند. درگذشته دریانوردان و کشاورزان از صورت های فلکی برای آگاهی از وقت شب یا فصل سال استفاده می کردند. ستاره هایی که یک صورت فلکی را می سازند با هم هیچ ارتباطی ندارند و فاصله شان از ما فرق می کند همچنین در بیشتر این صور نامشان مناسب شکلشان نیست مانند صورت فلکی دب اکبر . این صورت فلکی بسیار ساده پیدا می شود و به معنی خرس بزرگ است. هدف از نوشتن این مقاله این است که افرادی که با دب اکبر آشنایی کامل ندارند شناخت بهتری نسبت به آن پیدا کنند. هر چند که اطلاعات این متن خیلی کمتر از کلیه خصوصیات و ویژگی های دب اکبر و فضای اطرافش است.

* صورت فلکی دب اکبر (Ursa Major UMa  )

نام های دیگر : آب گردان -  ملاقه -  نبات النعش کبری -  یقلاوی- هفت اورنگ ملین -  گاوآهن (ارابه)- هفت خواهران هفت برادران - (آب گردان برای 7 ستاره این صورت فلکی به کار می رود اما Ursa Major یا دب اکبر یا یقلاوی برای تمام ستارگانش است. نام ستارگان مهم دب اکبر و قدر آنها :

با توجه به تصویر جون با قدر ظاهری 7/1 پرنورترین ستاره این صورت فلکی می باشد (درخشندگی ظاهری ستاره    بالا = قدر ظاهری کم )

زاویه ای که دُبه و مِراق از دیدگاه ناظر زمینی می سازند نزدیک به 5 درجه است یعنی 10 ماه بدر را می توان در این فاصله جای دارد (زاویه ظاهری ماه 5/0 است ) دبه و مراق قراولان نام دارند و اگر آن را 5 برابر ادامه دهیم به آخرین ستاره دم دب اصغر یعنی جدی (ستاره قطبی ) می رسیم . اگر دسته آبگردان ( قسمت انحنادار) را امتداد دهیم به سِماک رامح در صورت فلکی عَوّا می رسیم و اگر آن را ادامه دهیم به سِماک اَعزَل در صورت فلکی سنبله می رسیم. این ستارگان هر دو پر نور هستند و به راحتی شناخته می شوند.

تمام ستارگان در حال حرکتند به همین علت ممکن است در چند سال آینده دب اکبر شکل دیگری پیدا کند.  اگر دقت بیشتری در شکل بکنیم متوجه می شویم که حرکت دو تا از ستاره های دب اکبر باعث تغییر شکل دب اکبر شده است. 5 ستاره باقیمانده با هم متولد شده اند و با یک سرعت و یک جهت در حال حرکتند و اکنون به صورت یک خوشه ستاره ای از هم پاشیده در آمده اند.

عِناق و سُها دو تا از ستاره های دب اکبر هستند که هر دو تقریباً از ما 80 سال نوری فاصله دارند اما به حدی فاصله شان از هم زیاد است که نمی توان آنها را ستاره ای دوگانه فرض کرد. از عناق و سها برای تعیین دید خوب استفاده می کنند .به این دوستاره لقب اسب و سوار اسب داده شده است. جدایی بین عناق و سها 11 می باشد. (1درجه=60)

اگر با تلسکوپ کوچکی به عناق نگاه کنید خواهید دید که این ستاره واقعاً دوتایی است و همدمش هر 10000 سال یکبار عناق را دور می زند . این ستاره کوچک 200 سال پیش به اشتباه یک سیاره خورشیدی تصور می شد. جدایی بین عناق و همدمش 14 درجه است. عناق اولین ستاره دوتایی بود که کشف و عکسبرداری شد.( توسط ستاره شناس ایتالیایی به نام جیروانی ریچولی در سال 1650 ) عمل عکسبرداری از عناق و همدمش را جورج باند در هاروارد در سال 1867 انجام داد. همچنین در سال 1889 از راه طیف سنجی در هاروارد توسط ادوارد پیکرینگ دوتایی بودن عناق اثبات شد. در حقیقت همدم عناق و نیز سلما هم ستارگان دوتایی هستند. ( سلما دوتایی طیف نمایی است و از راه طیف سنجی دوتایی بودنش اثبات می شود. )

کیسی – دب اکبر هم اولین ستاره دوتایی است که مدارش در سال 1828 محاسبه شد و به این ترتیب مشخص شد قانونی که برگرانش سیارات به دور خورشید حکم فرماست در مورد ستارگان هم صادق است ، این دو همدم از قدرهای 3/4 و 8/4 هر 60 سال یکبار به دور هم می چرخند و این گردش را با تلسکوپ کوچک سال به سال می توان تعقیب نمود:

در سال 1993 این ستاره ها آنقدر به هم نزدیک شده بودند که با تلسکوپ mm 150 تفکیک می شدند.

در سال 1997 فقط با تلسکوپ mm 75 برای تفکیک آنها کفایت می کرد.

جدایی آنها در سال 2035 به حداکثر خواهد رسید.

81M کهکشانی مارپیچی با قدر7 است که درشمال دب اکبر قرار دارد و با دوربین های کوچک هم دیده                   می شود. (البته در شرایط محیطی مناسب ) این کهکشان شبیه کهکشان راه شیری و امراه المسلسله است چون هسته نسبتاً بزرگی دارد بازوهایش بیشتر به هسته نزدیک شده اند ، رنگ این کهکشان شبیه کهکشان شیری مایل به سفید است و در ظاهر بیضی شکل دیده می شود چون نسبت به زمین به صورت مایل قرار گرفته است . 81M   به همراه سه کهکشان بیضی دیگر گروهی کهکشانی را تشکیل می دهند که حدود 7 میلیون سال نوری با ما فاصله دارد. اگر آن را با تلسکوپ کوچکی ببینیم بصورت لکه ای کوچک دیده می شود . اگر81 M را 5/0 درجه به طرف شمال امتداد دهیم به کهکشان واضح دیگر به نام 82M  خواهیم رسید. این کهکشان ، سیگار مانند است و با دوربین هایی با بزرگنمایی کم هم دیده می شود . 82 M نسبت به 81 M  کوچکتر و کم نورتر است . بطوریکه درخشندگی آن 4/1 درخشش 81 M است . در سالهای گذشته تصور می شد که 82 M  کهکشانی منفجر شده است ، اما امروزه ثابت شده است که در حقیقت کهکشانی مارپیچی است که در درون ابری از غبار مخفی شده است وچون ما آن را از لبه می بینیم کشیده به نظر می آید. 82M  و81 M به هم مربوط اند و هر دو فاصله یکسانی نسبت به ما دارند.این فاصله 10 میلیون سال نوری است .

* اجرام مسیه (غیر ستاره ای) مهم موجود در حوزه صورت فلکی دب اکبر :

                         کهکشان مارپیچی میله ای M 109(NGC 3992) =

                         کهکشان مارپیچی M 81(NGC 3031) =

                         کهکشان مارپیچی یا بی منظم M 82(NGC 3034) =

                         ستاره ای دو گانه M 40(NGC…..) =

                         سحابی جغد ، سحابی سیاره ای M 97(NGC 3587) =

                         کهکشان مارپیچی M 101(NGC 5457) =

                         کهکشان مارپیچی M 108(NGC 3556) =

* نکات مهم دیگر در مورد دب اکبر :

1-      دب اکبرجزء صورت های فلکی دور قطبی شمالی است . یعنی درقطب شمال درتمام طول سال دیده می شود.

2-      چون دب اکبر به خوبی دیده می شود و تشخیص آن هم آسان است می توان به کمک آن صورت های فلکی دیگر را هم پیدا کرد.

3-      دب اکبر سومین صورت فلکی بزرگ آسمان است.

منجمان روزگار باستان واژه لاتینی نوا به معنی نو را برای هر ستاره ی درخشانی که به طور ناگهانی در آسمان نمایان می شد به کار می بردند. آنها ستاره های نو و بسیار درخشان را سوپر نوا (ابرنواختر) می نامیدند.

اختر شناسان امروزی ابرنواختر را که یکی از رویدادهای بسیار شگرف عالم است انفجار شدید یک ستاره می دانند. تنها ستارگان نسبتا بزرگ (که جرم آنها ۵/۱ برابر خورشید یا بیشتر باشد)در پایان عمر (گرما هسته ای) خود به صورت ابرنواختر منفجر می شوند. هنگامی که تمام سوخت گرما هسته ای ستاره ای به پایان رسد شروع به رمبیدن درون خود می کند. در طی این فرآیند انرژی آزاد می شود و لایه های بیرونی ستاره رو به خارج رانده می شوند.این لایه ها بسیار وسیع و سردند و ستاره در این مرحله غول سرخ نامیده می شود. انبساط ستاره همچنان ادامه می یابد و دیری نمی پاید که ناگهان با نیروی عظیم رو به بیرون مفجر می شود. ستاره در نتیجه انفجار لایه های خارجی جو خود را بیرون می افکند و درخشاتر از مجموع ستارگان موجود در یک کهکشان می درخشند.

آنچه از این پس رخ خواهد داد به جرم اولیه ستاره بستگی دارد. ستارگانی که تا سه برابر جرم خورشید جرم دارند سرانجام کارشان ب انبوهه ای از چگال نظیر ستارگان نوترونی و تپ اخترها (ستاره هایی که به سرعت می چرخند و امواج رادیویی متفاوتی از خود گسیل می کنند) می انجامد. ستارگانی که بیش از سه برابر خورشید جرم دارند به لحاظ نظری در هیئت سیاه چاله (یا ورطه ای که هیچ چیز یارای گریز از آن را ندارد) می رمبند.

شکل گیری یک ابر نو اختر

اختر شناسان تا سال ۱۹۳۹ علت انفجار ستاره به صورت ابرنواختر را نمی دانستند.تا آنکه اختر فیزیکدان هندی تبار امریکایی سوبراهمانیان چاندرا شیکهر(۱۹۱۰-۱۹۹۵) زنجیره ی رویدادهایی را که منجر به پیدایش یک ابرنواختر می شود به یکدیگر پیوند داد. وی همچنین عددی (موسوم به حد چاندرا شیکهر) را محاسبه کرد که هرگاه جرم ستاره ای از آن فراتر رود به صورت ستاره نوترونی و یا سیاه چاله در خواهد آمد.

نظریه های گوناگونی برای توضیح دلایل انفجار رو به بیرون ستاره که هم زمان با رمبیدن آن به درون صورت می گیرد ارائه شده است.یکی از این نظریه ها آن است که انفجار ناشی از واپسین فوران گداخت هسته ای مهار گسیخته است نظریه ای تازه تر می گوید که انفجار با صدور موجی از ذرات زیر اتمی موسوم به نوترینو (ذره ای خنثی از خانواده لپتون ها) هم زمان است.این نظریه ی نوترینویی پس از وقوع ابرنواختر سال ۱۹۸۷ در نزدیکترین همدم کهکشان ما یعنی ابر ماژلانی بزرگ مقبولیت بیشتری یافت. درست پیش از نمایان شذن این ابرنواختر آزمایشگاهی گرد تا گرد جهان موجی از نوترینوها را آشکار ساختند. این ابرنواختر ۱۹۸۷(آ) نام گرفت نخستین ابرنواختری بود که پس از سال ۱۶۰۴ با چشم غیر مسلح دیده می شد.